Wat sociale stress bij apen ons kan vertellen over onze gezondheid

Het zal u waarschijnlijk niet ontgaan zijn, dat werkstress in Nederland nog steeds toeneemt. De Arbobalans van TNO over 2018 heeft dit in januari 2019 duidelijk laten zien. Werkstress blijft dan ook beroepsziekte nummer één.

Een belangrijke oorzaak van werkstress kan worden teruggevoerd op sociale stress. Daar is veel wetenschappelijk onderzoek naar gedaan, bij mens en dier. Er is een duidelijk verband gevonden tussen iemands positie in de hiërarchie in een groep of op het werk. Hoe hoger in rang, hoe minder stress. Bazen hebben vaak minder stress dan hun werknemers. Dit komt doordat ze meer controle over hun werkzaamheden en hun omgeving kunnen uitoefenen. U kunt daar meer over lezen als u zich gratis aanmeldt voor de nieuwsbrief en in ons boek „Hoe werkstress werkt – en wat je ertegen kunt doen“.


sociale stress laat sporen na in het dna

Hoe beïnvloedt stress onze cellen in het lichaam?

Er is echter nog maar weinig bekend over wat sociale stress in je lichaam doet. Hoe kan het dat sociale stress tot ziekte leidt? Om die vraag te beantwoorden, moeten onder meer kijken naar de effecten van stress op de cellen in ons lichaam.


Resusapen als model

Een nieuwe studie, gepubliceerd begin 2019 in het wetenschappelijke tijdschrift “Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA”, heeft aan het licht gebracht hoe cellen in het lichaam reageren op de stresshormonen die aan het bloed worden afgegeven bij sociale stress.

De studie is uitgevoerd aan resusapen. Deze dieren staan biologisch gezien dichtbij de mens en hebben een duidelijke hiërarchie in de groep, net als mensen op het werk. De onderzoekers hebben de apen herverdeeld in nieuwe groepen. Daardoor moest een nieuwe hiërarchie in iedere groep worden gevestigd. Dat gaat gepaard met stress. De onderzoekers hebben vervolgens bloed afgenomen om te kijken hoeveel stresshormonen waren afgegeven en hebben de hormoonconcentraties naast het gedrag van iedere aap gelegd. Ook verzamelden de onderzoekers cellen van het immuunsysteem en keken ze hoe ze op cortisol (het stresshormoon) reageerden.


Hiërarchie en stress beïnvloeden de expressie van genen

In totaal werden negen groepen gevormd, waarbij de rangorde voornamelijk bepaald werd door de volgorde waarin de apen in een nieuwe groep kwamen. Apen die er als eerste waren, werden dominant, en de apen die het laatst bij de groep kwamen, hadden de laagste rang. Het bleek, dat de immuuncellen uit het bloed van de ondergeschikte dieren niet meer op cortisol reageerden, maar de cellen van de hogeren-in-rang wel. De immuuncellen van de ondergeschikte dieren leken uitgeput, niet in staat om nog een functionele reactie op cortisol op te wekken.

Verder onderzoek wees uit, dat de genetische informatie in de cellen van de ondergeschikte dieren niet meer toegankelijk was voor cortisol. Het genetisch materiaal was helemaal opgepakt, zodat cortisol er niet meer aan kon binden om genexpressie aan te schakelen.

Het onderzoek laat zien, dat sociale stress bij apen het functioneren van lichaamscellen, in dit geval van cellen van het immuunsysteem, sterk beïnvloedt. Het verandert hoe het DNA is georganiseerd in de cel, en dat heeft weer invloed op de eiwitten die de cel kan maken.


Een overpeinzing tussen de bedrijven door: wat is de functie van cortisol bij stress?

Dat cortisol zo’n grote invloed heeft, is misschien niet zo moeilijk te verklaren. Cortisol zorgt er namelijk voor, dat de beschikbare energie in het lichaam wordt herverdeeld over de cellen die nodig zijn om met de stress om te kunnen gaan. Als de stress dus niets met het immuunsysteem te maken heeft, kan cortisol ervoor zorgen dat de activiteit van het immuunsysteem even op een laag pitje wordt gezet. Daardoor kun je beter met stress omgaan, maar ben je ook vatbaarder voor infecties. Aan de andere kant, als stress bijvoorbeeld veroorzaakt wordt door vechten om je leidende positie in de apengroep te behouden, dan blijft een deel van het immuunsysteem actief. Bij vechten is het risico op verwondingen vrij groot, en het kan niet zo zijn dat de leider na al zijn roemrijke gevechten aan een infectie de pijp uit gaat!


Hiërarchie gerelateerd aan stress en gezondheid

In mensen en apen is stress dus gerelateerd aan sociale positie. Dit is weer van invloed op de gezondheid en de kwaliteit van je leven. Sociale stress kan nu ook in verband worden gebracht met “cortisolresistentie”, waarbij cellen niet meer reageren op cortisol. Ook verandert sociale stress welke genen tot expressie gebracht kunnen worden.

Verder onderzoek naar het effect van sociale rang op stress blijft nodig. Waarom zijn sommige ondergeschikten wel gestrest en andere niet? Hoe lang blijven de effecten van cortisol op DNA? Zijn ze nog terug te vinden tijdens het volwassen leven als je als kind veel stress hebt gehad? Zo maar een paar vragen waar vervolgonderzoek naar zou kunnen kijken.

Bronnen: